محمد بن هندوشاه نخجوانى

مقدمهء مصحح 5

صحاح الفرس ( فارسى )

توضيح مقصود از انتشار « مجموعهء متون فارسى » اينست كه آثار مهم زبان فارسى از نظم و نثر با دقت علمى بطبع برسد و متن درست و در خور اعتماد اين آثار در دست طالبان قرار گيرد . با آنكه عدهء زيادى از متون زبان فارسى تاكنون در ايران و هندوستان و ديگر كشورها بطبع رسيده ، هنوز براى غالب آنها طبع دقيقى كه با روش علمى و با رجوع بمعتبرترين مآخذ صورت گرفته باشد در دست نيست و اگر بعضى از خاورشناسان بطبع انتقادى برخى ازين آثار همت نگماشته بودند ، عدهء چاپهاى قابل اعتماد از اين هم كمتر بود . در ايران متأسفانه هنوز كوشش خاصى براى رفع اين نقيصه به كار نرفته . رقابت تجارى هم كه در ايام اخير موجب طبع يا تجديد طبع بعضى از متون فارسى شده نه تنها كمكى به صحت طبع آنها نكرده ، بلكه در غالب موارد باعث رواج نسخ مغلوطى كه بشتاب تحويل بازار شده گرديده است . پيشرفتى كه در سالهاى اخير در دسترس يافتن ببعضى مجموعه‌هاى نسخ خطى ، مانند مجموعه‌هاى كشور تركيه ، حاصل شده ضرورت طبع انتقادى متون زبان فارسى را به صورتى منظم بيش از پيش محسوس ساخته . اما مشكلات چنين اقدامى اندك نيست . نسخ معتبر آثار زبان فارسى در نقاط مختلف عالم پراكنده است و هميشه آسان بدست نمىآيد . خواندن نسخ خطى كهن به علت ابهامى كه در خط ما وجود دارد ، و هم بسبب كهنگى و فرسودگى اين نسخ ، غالبا دشوار است . در نسخ قديم‌تر چون نقطه كمتر به كار مىرود كار از اين هم دشوارتر است . از طرفى كاتبان نسخ اگر هم خوش‌خطاند ، غالبا دقيق يا عالم نيستند و ازاين‌رو در كار آنها سهو و لغزش فراوان است . در هر تحرير تازه‌اى اثر اصلى ناچار اندكى تغيير مىپذيرد و كاتب گاه بخطا و گاه به گمان خود براى اصلاح چيزى مىافزايد يا مىكاهد . خاصه آنكه زبان بتدريج تغيير مىپذيرد و بعضى لغات و اصطلاحات كهن در نظر كاتبان يا خوانندگان ادوار بعد غريب يا نامفهوم جلوه مىكند و موجب ديگرى براى تصرف ناروا در اصل اين‌گونه آثار مىشود . ازاين‌رو اثر اصلى بتدريج تغيير مىپذيرد و كار بر پژوهنده‌اى كه جوياى متن اصيل باشد دشوار مىشود . در نسخ بعضى از آثار زبان فارسى مانند شاهنامهء فردوسى و قابوسنامه دامنهء تغيير و تصرف و زياده و نقصان به حدى است كه تلفيق آنها به آسانى ممكن نيست ، و نسخ خطى برخى متون